Vogelgriep, vogelpest of aviaire influenza is een ziekte die voorkomt bij vogels, voornamelijk hoenderachtigen, die griepachtige verschijnselen veroorzaakt, met sufheid, tranende ogen en opgezette kelen, ook verkleurt de kam van de vogel.

Let op: raak dode vogels niet aan.

Sommige vogels sterven direct na de eerste besmetting. De incubatietijd bedraagt drie dagen tot twee weken. De ziekte is dodelijk voor kippen, kalkoenen, ganzen, roofvogels en eenden. Het risico dat mensen in Europa met vogelgriep besmet raken is zeer klein. De veroorzaker van de ziekte is een variant van het influenzavirus: het influenza A-virus. Dit virus is zeer variabel, zodat telkens nieuwe varianten ontstaan. Virussen vermenigvuldigen in een gastheercel. In één op de 10.000 gevallen kan door kleine foutjes in het vermenigvuldigingsproces (mutaties) een virus ontstaan dat anders, en mogelijk gevaarlijker, is dan het oorspronkelijke virus. Dit mutatieproces bij virussen heet antigene drift. Bij influenza A-virussen komt ook reassortment voor waarbij verschillende virussen genetisch materiaal met elkaar uitwisselen, genaamd antigene shift. Een laagpathogeen aviair influenzavirus kan muteren tot een hoogpathogeen virus dat een zeer besmettelijke, dodelijke variant voor de meeste vogelsoorten vormt.

De vogelpest heeft overigens niets te maken met de pest die in de middeleeuwen in Europa voorkwam. Ook zoogdieren, waaronder mensen, en roofdieren met name vossen, bunzings en steenmarters kunnen door het vogelgriepvirus worden besmet. Er zijn gevallen bekend in de Verenigde Staten van één paard en een aantal mensen. De ziekteverschijnselen waren daarbij vrij mild. In Hongkong trad een ernstiger besmetting op. In 1997 overleden zes slachtoffers aan besmetting met de H5-variant. Ook kan het virus bij mensen een oogontsteking (conjunctivitis) veroorzaken, die overgedragen kan worden van mens op mens. Tijdens de vogelgriepuitbraak in 2003 in Nederland bleek dat ook bij varkens de aanwezigheid van antistoffen tegen het vogelgriepvirus kan worden aangetoond. Dit bleek het geval te zijn op gemengde boerenbedrijven, met zowel varkens als kippen. Er waren geen aanwijzingen dat varkens het vogelgriepvirus verder verspreiden.

Sinds 26 oktober 2021 gelden in Nederland landelijke maatregelen tegen vogelgriep, ook vogelpest of aviaire influenza genoemd. In oktober 2020 werd in Nederland bij wilde vogels het zeer besmettelijke type H5N8 vastgesteld. Op 23 oktober 2020 kwam er weer een ophokplicht voor bedrijven met commercieel gehouden gevogelte. Eendenhouderijen kregen ook te maken met hygiënevoorschriften voor stalstrooisel. Op 29 oktober 2020 volgde een afschermplicht voor vogels in dierentuinen, kinderboerderijen en bij hobbydierhouders. Op 19 juni 2021 werd de ophok- en afschermplicht in 5 van de 20 landelijke regio’s ingetrokken. Op 26 oktober 2021 echter werd de afscherm- en ophokplicht opnieuw in heel Nederland van kracht. Alle dierentuinen, kinderboerderijen en eigenaren van hobbyvogels moeten hun pluimvee en watervogels weer afschermen. Bij commerciële pluimveebedrijven zijn er extra hygiënemaatregelen voor personeel en bezoek verplicht. In december 2021 meldde het Duitse Friedrich-Loeffler-Instituut (FLI) dat Europa te maken heeft met de zwaarste uitbraak van vogelgriep ooit. In de periode oktober 2021 – oktober 2022 werden in Nederland 4,9 miljoen kippen, kalkoenen en eenden geruimd. In de periode tot en met februari 2023 was dat aantal gestegen tot 6,6 miljoen vogels. Na een opschorting werd op 16 oktober 2025 opnieuw een landelijke ophok- en afschermplicht ingevoerd vanwege een uitbraak in Drente.

Op 16 februari 2004 werd in Bangkok (Thailand) bekendgemaakt, dat een luipaard aan het H5N1-virus was bezweken en dat een tijger aan het herstellen was van een infectie met het virus. In oktober 2023 werd een dode ijsbeer ontdekt nabij Utqiaġvik, die bij nader onderzoek aan vogelgriep bleek te zijn gestorven. In maart 2024 werden er vogelgriep infecties waargenomen bij melkkoeien in Texas, New Mexico en Kansas. De zieke koeien, meestal oudere, begonnen minder te eten en melk te geven. Maar zij stierven niet aan de ziekte en leken het in eerste instantie ook niet aan elkaar over te dragen. Omdat steeds meer kuddes in meerdere staten besmet raakte, lijkt het er inmiddels op dat er toch een mechanisme is die voor overdracht tussen koeien zorgt via een tussenstap zoals melkmachines of ratten. Ook zijn er sporen van het virus in consumenten melk gevonden met behulp van een PCR-test. Of dit actieve virusdeeltjes zijn valt niet vast te stellen. Pasteuriseren lijkt voldoende om het virus uit te schakelen want het is tot nu toe niet gelukt om levensvatbare virussen te kweken op de melk.

Ook huisdieren zoals honden en katten kunnen vogelgriep krijgen. Zij kunnen bijvoorbeeld besmet raken als ze in een besmette dode vogel bijten. Houd honden uit voorzorg aan de lijn bij plekken waar dode (water)vogels liggen. In november 2025 zijn acht kittens uit hetzelfde nest doodgegaan door vogelgriep. Het was al bekend dat het virus kan voorkomen bij zoogdieren en ook bij katten, maar het is voor het eerst dat er in Nederland ook jonge katjes aan zijn gestorven, schrijft demissionair minister Wiersma aan de Tweede Kamer. Het gaat om een nest jonge katten dat geboren is op een boerderij met melkgeiten. Zeven kittens waren inmiddels naar nieuwe baasjes, toen de eigenaar het enige overgebleven jong dood aantrof. Onderzoek heeft aangetoond dat de kitten was bezweken aan de H5N1-variant van het vogelgriepvirus. Ook de andere dieren uit het nest zijn dood, schrijft Wiersma, waarschijnlijk ook door besmetting met het virus. Het is niet zeker hoe de dieren besmet zijn geraakt, maar volgens de eigenaar nam de moeder van de kittens eind oktober een karkas van een wilde vogel mee naar het nest. Vermoedelijk droeg die vogel het virus bij zich, en zijn de kittens besmet geraakt door het eten van die vogel. De moeder, de andere katten en de geiten op de boerderij zijn niet ziek geworden.

Vogelgriep (aviaire influenza) – WUR

Avian Influenza Fast Fact

#Dierendag / Eet Geen Dierendag / Dierendag tegen dierenmishandeling 2025

Vogelgriep vastgesteld (19 / 25-01-2022)

Het leed van de plofkip moet stoppen

Kaart met vogelgriep besmette dode wilde vogels

Tientallen katten in Polen besmet met vogelgriep

Massasterfte onder pinguïns dreigt door vogelgriep, of zijn ze nog te redden?

Vogelgriep geconstateerd op Antarctica, massale sterfte zo goed als zeker

Vigilance needed to avert spread of bird flu to humans

Niemand verdient meer aan blauwtong, vogelgriep en varkenspest dan dit bedrijf

Vogelgriepvirus maar één mutatie verwijderd van een echte ‘mensengriep’

Start pilot vaccineren pluimvee tegen vogelgriep

Kraanvogels gaan massaal dood

Kamerbrief over kittens met vogelgriep en andere vogelgriep-onderwerpen

Campagne tegen vogelgriep

Tienduizenden kraanvogels hebben vogelgriep niet overleefd